Nguồn: Katsuji Nakazawa, “How the Shenzhen APEC summit might reshape Japan-China ties,” Nikkei Asia, 30/04/2026
Biên dịch: Nguyễn Thị Kim Phụng
Một cái bắt tay đơn giản cũng có thể mang lại cho Tập Cận Bình “thành công rực rỡ” trước thềm đại hội đảng.
Đã nửa năm trôi qua kể từ khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đề cập khả năng xảy ra sự cố ở Đài Loan, làm xấu đi quan hệ Nhật-Trung. Nếu có bất kỳ cơ hội nào để cải thiện tình hình, thì đó chính là hội nghị thượng đỉnh APEC vào mùa thu tới.
Vào thứ Hai ngày 27/04, Takaichi nhắc lại sự cần thiết phải chuẩn bị cho “những phương thức chiến tranh mới” sử dụng trí tuệ nhân tạo, máy bay không người lái và các công nghệ khác để Nhật Bản có thể chống chọi trước “các hoạt động tác chiến kéo dài.” Khi đó, bà đang phát biểu trước một hội đồng chuyên gia ở Tokyo, những người được giao nhiệm vụ sửa đổi Chiến lược An ninh Quốc gia của Nhật Bản và hai tài liệu an ninh quan trọng khác.
Trớ trêu thay, những lời của Takaichi lặp lại những gì Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thường nhắc tới. Năm 2024, Tập — người đồng thời là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch Quân ủy Trung ương — đã nhấn mạnh nhu cầu “chiến đấu và giành chiến thắng trong chiến tranh hiện đại” khi giám sát việc cải tổ Quân Giải phóng Nhân dân.
Lực lượng Chi viện Chiến lược, được thành lập trong đợt tái cơ cấu quân đội năm 2015, đã bị giải thể và thay thế bằng các đơn vị mới gồm Lực lượng Hỗ trợ Thông tin, Lực lượng Hàng không Vũ trụ và Lực lượng Không gian Mạng.
Đội hình lực lượng chiến tranh mạng của Trung Quốc diễu hành qua Quảng trường Thiên An Môn vào ngày 03/09/2025. Trung Quốc cho rằng Nhật Bản đang quay lại với quá khứ quân phiệt. © AP
Tập — người luôn ưu tiên an ninh quốc gia — cũng đã yêu cầu quân đội chuẩn bị cho các cuộc chiến kéo dài.
Dù hai nhà lãnh đạo đưa ra những nguyên lý tương tự, quan hệ Nhật-Trung lại có phần cay đắng. Quan hệ ngoại giao bắt đầu xấu đi nhanh chóng vào ngày 7/11, khi Takaichi tuyên bố trước Quốc hội ở Tokyo rằng một cuộc tấn công tiềm tàng của Trung Quốc vào Đài Loan sẽ đặt ra mối đe dọa sống còn đối với Nhật Bản, theo đó cho phép nước này thực thi quyền phòng vệ tập thể. Phát biểu đó chọc giận chính quyền Tập — bên luôn tuyên bố Đài Loan là một phần lãnh thổ của mình.
Trong nỗ lực chỉ trích Takaichi, chính quyền Tập đã rêu rao rằng chính phủ của bà đang theo đuổi “chủ nghĩa tân quân phiệt.” Phía Trung Quốc cứ thế gán nhãn bất kỳ động thái nào liên quan đến quốc phòng là dấu hiệu cho thấy Nhật Bản quay trở lại chủ nghĩa quân phiệt — và đưa ra những lời buộc tội thiếu cơ sở.
Cuộc họp báo do Bộ Quốc phòng Trung Quốc tổ chức hồi tháng trước là một ví dụ điển hình.
“Là một quốc gia vẫn chưa thực sự hối lỗi về những tội ác xâm lược trong quá khứ, Nhật Bản [hiện đang không ngừng] phóng đại cái gọi là các mối đe dọa từ bên ngoài,” người phát ngôn Tưởng Bân nói vào ngày 26/03, khi trả lời câu hỏi về đánh giá của Takaichi liên quan đến những phương thức mới mà các nước đang sử dụng để tiến hành chiến tranh. “Những người yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới nên đoàn kết lại để kiên quyết ngăn chặn sự trỗi dậy và lây lan của chủ nghĩa tân quân phiệt Nhật Bản, đồng thời kiên quyết bảo vệ hòa bình, ổn định khu vực cũng như sự an toàn và hạnh phúc của người dân.”
Đảng Dân chủ Tự do của Takaichi vừa giành chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử hồi tháng 2 — một phần vì cử tri Nhật Bản đã dùng lá phiếu để bày tỏ sự phản đối trước hành động vùi dập Nhật Bản của Trung Quốc.
Trên thực tế, chính sự bành trướng quân sự gần đây của Trung Quốc — chưa kể các cuộc chiến ở Ukraine và Iran — mới là yếu tố thúc đẩy nội các của Takaichi sửa đổi các tài liệu quốc phòng nhằm phản ánh môi trường an ninh toàn cầu đang thay đổi.
Nhìn vào tình hình chính trị trong nước hiện tại ở cả Trung Quốc lẫn Nhật Bản, dường như cả hai bên đều không có động lực để nối lại các cuộc đối thoại thực chất. Trước đây, các nhà lập pháp Nhật Bản từng đến thăm Trung Quốc và gặp gỡ những người đồng cấp trong kỳ nghỉ Tuần lễ Vàng. Nhưng các chuyến thăm trao đổi như vậy đã trở nên thưa dần trong những năm gần đây.
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo Trung Quốc và Nhật Bản vẫn còn cơ hội để gặp mặt và bắt tay nhau — và hội nghị thượng đỉnh APEC có lẽ chính là địa điểm hoàn hảo.
Thực ra, lần cuối cùng các nhà lãnh đạo Nhật Bản và Trung Quốc bắt tay nhau cũng là tại một hội nghị APEC. Ngày 31/10 năm ngoái, Takaichi — người vừa trở thành thủ tướng — đã gặp Tập bên lề hội nghị thượng đỉnh tại Gyeongju, Hàn Quốc.
Vào lúc bế mạc hội nghị APEC, Tập thông báo rằng Trung Quốc, với tư cách là nước chủ nhà tiếp theo, sẽ tổ chức hội nghị thượng đỉnh tại Thâm Quyến vào tháng 11. Thời điểm này có thể có những hàm ý quan trọng đối với nền chính trị Trung Quốc.
Đảng sẽ tổ chức đại hội toàn quốc tiếp theo vào năm 2027, khi các đảng viên cấp cao thảo luận về việc cải tổ bộ máy lãnh đạo, và Tập rất có thể sẽ tìm kiếm nhiệm kỳ thứ tư với tư cách là người đứng đầu đảng.
Hội nghị thượng đỉnh APEC tại Thâm Quyến sẽ mang đến cho Tập một sân khấu quốc tế nổi bật ngay trước kỳ đại hội toàn quốc của đảng — và ông cần gây ấn tượng với người dân Trung Quốc bằng cách xuất hiện như một nhà lãnh đạo toàn cầu kiệt xuất. Như một câu nói của người Trung Quốc, Tập cần đạt được “thành công rực rỡ” tại sự kiện Thâm Quyến.
Vì Nhật Bản là thành viên APEC, Tập sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc mời Thủ tướng Nhật Bản đến Thâm Quyến và bắt tay với bà.
Thực ra, chính quyền Tập vẫn có động cơ để đối thoại với nội các của Takaichi: họ muốn phô diễn thành công của hội nghị thượng đỉnh với cộng đồng toàn cầu. Nhưng vẫn chưa rõ liệu Tập và Takaichi có sẵn sàng tận dụng cơ hội này hay không.
Trước thềm thượng đỉnh, vào các ngày 20-23 tháng 5, APEC sẽ tổ chức cuộc họp của các bộ trưởng thương mại tại Tô Châu, tỉnh Giang Tô. Đại diện của Tokyo nhiều khả năng sẽ là Ryosei Akazawa, Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp. Nếu Akazawa tham dự cuộc họp ở Tô Châu, ông sẽ là thành viên nội các Nhật Bản đầu tiên đến thăm Trung Quốc kể từ khi Takaichi đưa ra lời nhận xét về Đài Loan.
Xét đến việc hội nghị thượng đỉnh APEC Thâm Quyến còn nửa năm nữa mới diễn ra, trọng tâm ngoại giao hiện tại là liệu Nhật Bản và Trung Quốc có tìm được tiếng nói chung để nối lại đối thoại hay không — và sự chú ý dồn vào cuộc họp của các bộ trưởng thương mại.
Chính tại hội nghị thượng đỉnh APEC tháng 11/2014, hai quốc gia này đã nối lại đối thoại cấp cao sau một thời gian dài gián đoạn. Tập khi đó chủ trì cuộc họp ở Bắc Kinh và bắt tay với Thủ tướng Nhật Bản lúc bấy giờ là Shinzo Abe bên lề sự kiện.
Quay lại tháng 9/2012, chính phủ Nhật Bản dưới thời Thủ tướng Yoshihiko Noda quyết định quốc hữu hóa Quần đảo Senkaku — một nhóm các hòn đảo nhỏ không có người ở trên Biển Hoa Đông, vốn là nguồn gốc gây căng thẳng lâu dài giữa hai nước. Phía Trung Quốc gọi quần đảo này là Điếu Ngư và tuyên bố đó là lãnh thổ của họ.
Một cuộc biểu tình chống Nhật quy mô lớn nổ ra ở Bắc Kinh ngay sau khi Nhật Bản quốc hữu hóa các hòn đảo, và quan hệ song phương nhanh chóng rạn nứt.
Cho đến tận mùa xuân năm 2014, các học giả chính trị vẫn cho rằng không thể tổ chức hội nghị thượng đỉnh song phương vì quan hệ hai bên đã tồi tệ hơn bao giờ hết. Nhưng vào mùa hè năm đó, Tokyo và Bắc Kinh đã bí mật thu xếp cuộc gặp giữa Abe và Tập. Hãy chờ xem liệu có bất kỳ cuộc đàm phán hậu trường nào diễn ra lần này hay không.
Katsuji Nakazawa là nhà báo và biên tập viên cấp cao của Nikkei, hiện sinh sống tại Tokyo. Ông đã dành bảy năm làm phóng viên thường trú ở Trung Quốc và sau đó trở thành trưởng văn phòng Trung Quốc. Ông nhận Giải Nhà báo Quốc tế Vaughn-Ueda năm 2014.